Forinta u slobodnom padu: Zašto Mađarska tonje pod teretom suše, energetske krize i nuklearne elektrane Pakš?

Mađarska forinta je u poslednjih nekoliko meseci postala jedan od najslabijih performera među evropskim valuta, gubeći vrednost u odnosu na evro i druge glavne svetske valute. Iza ovog pada kriju se duboki strukturalni problemi koji pretvaraju zemlju u energetsku i finansijsku vruću tačku Evrope. Suša koja pogađa poljoprivredu, nestabilnost u snabdevanju energijom i neočekivani problemi u nuklearnoj elektrani Pakš – sve to stvara savršenu olujnu kombinaciju koja potresa poverenje investitora i građana. Ali šta se zapravo dešava, i da li Mađarska može da izadje iz ove krize bez većih posledica po celokupnu ekonomiju?

1. Suša kao nevidljivi neprijatelj: Poljoprivreda na kolenima

Mađarska, koja se tradicionalno oslanja na poljoprivredu kao jedan od glavnih ekonomskih stubova, suočava se sa jednim od najgoriih perioda suše u poslednjih nekoliko decenija. Prema podacima mađarskog Ministarstva poljoprivrede, prosečne letnje temperature su porasle za više od 2°C u odnosu na prosek, dok je količina padavina opala za čak 30% u nekim regionima. Posledice su katastrofalne:

• Smanjena proizvodnja žita – Mađarska, koja je jedan od najvećih proizvođača kukuruza i pšenice u EU, očekuje pad prinosa za najmanje 20% u 2024. godini.
• Rast cena hrane – Inflacija u sektoru prehrambenih proizvoda već prelazi 15%, što dodatno pritiska kućne budžete.
• Gubitak izvoza – Manje proizvoda za izvoz znači manji priliv deviza, što direktno utiče na vrednost forinte.

Dodatni problem je što vlada Viktora Orbana nije uspela da implementira dugoročna rešenja za navodnjavanje i adaptaciju na klimatske promene, već se oslanja na kratkoročne subvencije koje samo odlažu krizu.

2. Energetska zavisnost: Pakš kao ahilova peta Mađarske

Nuklearna elektrana Pakš, koja obezbeđuje više od 40% ukupne proizvodnje električne energije u Mađarskoj, postala je epicentar zabrinutosti nakon serije tehničkih problema i planiranog produženja rada. Problem je dvostruk:

2.1. Tehnički problemi i sigurnosni rizici

Dva od četiri reaktora u Pakšu su privremeno zaustavljena zbog korozije cevi i drugih strukturalnih mana, što je smanjilo kapacitet elektrane za gotovo 30%. Mađarske vlasti tvrde da su problemi pod kontrolom, ali nezavisni stručnjaci upozoravaju na rizik od dugotrajnijih prekida, posebno ako se ne uloži u modernizaciju. A to košta – procene govore o milijardama evra koje Mađarska trenutno nema.

2.2. Politika i zavisnost od Rusije

Mađarska je jedna od retkih evropskih zemalja koja i dalje održava bliske veze sa Rusijom u energetskom sektoru. Rosatom, ruska državana kompanija, odgovoran je za proširenje Pakša (gradnja dva nova reaktora), što Mađarsku čini ranjivom na geopolitičke pritiske. S jedne strane, Orbánova vlada insistira na "energetskom suverenitetu", a s druge, 85% gasa i nafte dolazi iz Rusije ili preko ruskih posrednika. Ova zavisnost stvara neravnopravan položaj – svaka promena na globalnom tržištu energije odmah se reflektuje na forintu.

3. Forinta pod pritiskom: Šta kažu ekonomisti?

Devalvacija forinte nije nov fenomen – valuta je u poslednjih pet godina izgubila preko 25% vrednosti prema evru. Međutim, trenutni pad (više od 5% samo u 2024.) alarmantan je iz nekoliko razloga:

• Gubitak poverenja investitora – Strani kapital beži iz Mađarske zbog nestabilne ekonomske politike i visokog javnog duga (preko 75% BDP-a).
• Visoka inflacija – Mađarska ima jednu od najviših stopa inflacije u EU (12,3% u junu 2024), što dodatno slabi kupovnu moć građana.
• Spekulacije na deviznom tržištu – Trgovci valuta očekuju dalje slabljenje forinte, što stvaraju pritisak na centralnu banku da podigne kamatne stope (što bi dodatno usporilo ekonomski rast).

Ekonomisti upozoravaju da ako se situacija ne stabilizuje, Mađarska može da uđe u recesiju već 2025. godine, što bi imalo kaskadne efekte na celu regiju, uključujući i Srbiju – jedan od glavnih trgovinskih partnera.

4. Šta ovo znači za Srbiju i region?

Iako se čini da su problemi Mađarske lokalizovani, njihovi efekti se šire i na susedne zemlje. Evo kako:

• Smanjen izvoz – Srbija izvozi hranu i industrijske proizvode u Mađarsku, ali sa slabijom forintom, naša roba postaje skuplja za mađarske kupce.
• Energetska nestabilnost – Ako Mađarska počne da uvozi više struje iz regiona (npr. iz Srbije), to može da stvori pritisak na naše rezervne kapacitete.
• Migracioni pritisak – Ako ekonomska situacija u Mađarskoj postane nepodnošljiva, možemo očekivati veću migraciju radne snage ka Srbiji, posebno u graničnim oblastima.

Zanimljivo je da, uprkos krizi, Orbánova vlada nastavlja sa populističkim merama – smanjenjem poreza za određene grupe, subvencijama za gorivo i "cene smirenja" za osnovne namirnice. Međutim, ekonomisti smatraju da ove mere samo odlažu neizbežno i duboke reforme koje su neophodne.

Zaključak: Da li Mađarska može da se izvuče?

Mađarska se nalazi na raskrsnici. Sa jedne strane, ima potencijal da iskoristi svoje strateške prednosti – poljoprivredne resurse, geografski položaj i razvijenu industriju. Sa druge, odlaganje strukturalnih reformi, energetska zavisnost od Rusije i klimatske promene predstavljaju ogromne prepreke.

Source: b92.net via Google News